Lorentz Center - PERSBERICHT
  Current Workshop  |   Overview   Back  |   Print   |   Home   |   Search   |     

    PERSBERICHT

Kosmische 'fontein' werkt op magnetisme

In het Lorentz Center presenteren onderzoekers van het FOM-Instituut voor Plasmafysica Rijnhuizen op donderdag 13 maart voor het eerst een mechanisme dat het spuiten van 'kosmische fonteinen' kan verklaren. De bijeenkomst vindt plaats tijdens de Nederlandse Astrophysica Dagen op 13 en 14 maart in het Lorentz Center, waarop astronomen discussiëren over natuurkundige mechanismen achter astronomische verschijnselen. De weggespoten straalstromen, in het Engels: jets genoemd, worden niet opgewekt door een nog onbekende bron, maar door magnetisme. Met hun nieuwe mechanisme kunnen de onderzoekers ook jets bij zwarte gaten verklaren.

Tot nu toe vormden jets - genoemd naar de strepen achter straalmotoren - een raadsel. Ze lijken bijvoorbeeld uitgezonden te worden door zwarte gaten, maar uit zwarte gaten zelf kan niets ontsnappen. Een zwart gat zendt met regelmaat een jet uit, soms zelfs eens per half uur. De energie van de jet bij een zwart gat komt overeen met die van een asteroïde die bijna net zo snel als licht beweegt. Sommige jets strekken zich over enorme afstanden uit - vele duizenden lichtjaren - zonder uit te waaieren, net alsof over de hele lengte elastiekjes zijn gespannen.

De onderzoekers toonden aan dat kosmische fonteinen regelmatig spuiten door ronddraaiende magnetische plasma's. Tot nu mislukten alle pogingen te verklaren dat een magnetisch plasma na één uitbarsting nog een keer een jet kan uitzenden.

Het magnetische plasma draait in een schijf rond de jonge ster of het zwarte gat en sleurt een magneetveld mee. Het plasma kronkelt hierdoor als in een spiraal naar de ster of het zwarte gat toe. Op het plasmaoppervlak - precies boven de polen - ontstaat dan het spuitpunt voor de jets. In eerdere berekeningen belemmerde de Lorentzkracht dat het proces zich herhaalt. De Lorentzkracht werkt namelijk tegen dat de beweging van het plasma gaat afwijken van de cirkelbaan.

Maar de onderzoekers toonden aan dat 'slippen' bij het meesleuren van het magneetveld door het plasma voor deze tegenwerking kan compenseren. Het 'slippen' wordt veroorzaakt door turbulentie in het plasma. Volgens de berekeningen blijft de bron minstens veertig omwentelingen van het plasma werken.

Jets zijn van groot belang in de astronomie. Sommige astronomen veronderstellen dat bij stervorming alleen via jets stofwolken draaimoment kunnen kwijtraken om zich verder te kunnen samenknijpen. Ook is met jets extra verhitting van sterrenclusters rond zwarte gaten te verklaren.

Het Lorentz Center is een internationaal bezoekers- en studiecentrum op het gebied van astronomie, wiskunde, natuurkunde en informatica. Doel van het centrum is om wetenschappers uit deze disciplines bij elkaar te brengen voor workshops in een atmosfeer die samenwerking, discussie en interactie stimuleert. De duur van de workshops varieert van een paar dagen tot enkele weken.

Nadere informatie bij dr. Rony Keppens (FOM-Rijnhuizen) tel. 030 6096941, e- mail, dr. Garrelt Mellema (organisator workshop, UL) tel. 071 5275738, e-mail mellema@strw.leidenuniv.nl of drs. Yolanda van der Deijl, tel. 071 5275658, e-mail deijl@lc.leidenuniv.nl.